Jana Pawła II 18
Obiekt:
Data powstania:
Styl / epoka:
Stan zachowania:
Czy kamienica nadaje się jako punkt zwiedzania?
Bliskość innych obiektów na trasie:
dom mieszkalny (kamienica)
1902 r.
secesja, z elementami późnego historyzmu/eklektyzmu typowymi dla kamienic przełomu XIX i XX wieku
dobry
zdecydowanie tak
kamienice na ul. Jana Pawła II
Jak podaje Marek Pyzowski w poście „Rozpromieniona secesja”: Budynek ten został wzniesiony przez spadkobierców Antona Schütza – jednego z najwybitniejszych wytwórców pianin i fortepianów w Niemczech drugiej połowy XIX wieku, który swoją fabrykę posiadał tuż obok, w miejscu obecnej „Herbaciarni”. Po śmierci mistrza Antona w 1894 roku jego zięć, Albert Ciossek, namówił wdowę Agnes Schütz oraz jej syna Ottona Schütza, aby wznieść obok rodzinnej fabryki kamienicę, w której swoje miejsce znajdą wszyscy członkowie rodu. Spadkobiercy przystali na to i między 1899 a 1902 rokiem wybudowano w stylistyce secesyjnej trzypiętrowy, siedmioosiowy budynek z dobrze wyposażonymi oraz przestronnymi mieszkaniami. Jego frontowa elewacja zyskała bogatą dekorację sztukatorską. Nad wejściem umieszczono daty: „1870” – rok założenia fabryki pianin i fortepianów oraz „1902” – rok ukończenia kamienicy. Na wyższych kondygnacjach znalazły się płaskorzeźby nawiązujące do założyciela fabryki (inicjały „AS”), jego zainteresowań i zdolności (harfa, lutnia, łabędź stojący na lirze opleciony wstęgami – symbol duszy Apolla, boga muzyki i poezji) oraz alegorie sztuki teatralnej i natchnienia. Całość ozdób dopełniają motywy roślinne, które wiją się po różnych częściach fasady oraz na kutych balustradach balkonów. Można znaleźć tam łodygi, liście, tulipany, czy słoneczniki.
Kamienica Schütza – W latach 60. XIX wieku obecna parcela stanowiła część większej działki należącej do Carla Tutschmanna. U schyłku tego dziesięciolecia wytyczono jej obecne granice. Z kolejnych planów miasta wynika, że pierwotnie zabudowania znajdowały się jedynie w części oddalonej od ulicy. Około 1870 roku nieruchomość przeszła w ręce Antoniego Schütza, który w istniejących zabudowaniach urządził fabrykę fortepianów. Wkrótce wzniesiono kamienicę.
Pan Schütz był jednym z najwybitniejszych wytwórców pianin i fortepianów w ówczesnych Niemczech. Zmarł w 1894 roku. Wtedy brzeską fabrykę przejęli spadkobiercy mistrza.
- Pan Anton Schütz pochodził z miejscowości Sady pod Sobótką. Jako miłośnik instrumentów muzycznych przez czternaście lat uczył się budowy pianin u wybitnych twórców w Berlinie, Lipsku, Zurychu, Monachium i Mannheim. Po praktykach, w 1870 roku, powrócił w rodzinne strony, jednak cztery lata później przeniósł się do Brzegu. W naszym mieście przy Placu Zamkowym wraz z innymi mistrzami, panami Klose i Scholz, otworzył swój pierwszy warsztat. Biznes szedł tak dobrze, że w 1885 roku Schütz kupił przy dzisiejszej ulicy Jana Pawła II dwupiętrowy budynek, który przebudował na fabrykę. Zapotrzebowanie na świetnej jakości brzeskie instrumenty było na tyle duże, że w zakładzie wydłużono dobowy czas pracy do 15 godzin, a we Wrocławiu i Świdnicy otwarto salony firmy!
Niektórzy historycy są zdania, że to właśnie w Brzegu powstało pierwsze po wojnie polskie pianino.
Na parterze domu mieścił się sklep firmowy fabryki pianin i fortepianów Schütza, a na pierwszym piętrze mieszkała wdowa Agnes i rodzina Ciossek. Swoje miejsce znaleźli tutaj też bracia i dzieci pana Antona Schütza: Richard, Otto, Hedwig, Helena i Dorothea. Produkcja była przez nich kontynuowana do 1945 roku. Wraz z końcem II wojny światowej Schützowie trafili do Lubeki. Podczas ponad siedemdziesięciu lat działalności rodzinnej firmy wyprodukowano blisko 5500 pianin!
Sama fabryka podczas działań wojennych nie została zniszczona. Z tego powodu już w 1945 roku w jej wnętrzach wznowiono produkcję. Pierwszym powojennym dyrektorem został lwowski absolwent konserwatorium muzycznego Adam Noworyta. W 1947 roku brzeski zakład włączono do Zjednoczenia Zakładów Przemysłu Muzycznego, a rok później zdecydowano o przeniesieniu urządzeń oraz dyrektora do Legnicy. Był to kres istnienia tej cenionej fabryki.
Na pierwszym piętrze wystawy stałej w Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu znajduje się pianino, które ma ponad 130 lat i pochodzi właśnie z tego zakładu! Powstało około 1890 roku i wykonano je z drewna sosnowego, a także fornirowano. Na tabliczce nad klawiaturą można zauważyć napis: "A. SCHÜTZ & CO. BRIEG"
mta/ PAP
Dokładny dzień wydarzenia nieustalony.
Opis wizualny i architektoniczny:
- Budynek o bryle zwartej, częściowo podpiwniczony (bez traktu mieszczącego przejazd), czterokondygnacyjny, z poddaszem.
- układ przestrzenny typowy dla kamienic czynszowych drugiej połowy XIX i początków XX wieku.
- Dach płaski o nieznacznym nachyleniu połaci, od ulicy połać o dużym spadku z pięcioma facjatami: dwoma nad ryzalitami, krytymi daszkami dwuspadowymi i trzema w części centralnej, o daszkach namiotowych.
- Na piętrach loggie balkonowe nieznacznie wysunięte półowalem przed lico ściany.
- Fasadzie nadano bogatą, secesyjną dekorację sztukatorską.
- Wystrój i ideowa wymowa podporządkowane są postaci Antoniego Schütza, którego inicjały umieszczono w centralnym kartuszu w towarzystwie sowy – symbolu mądrości. W różnych miejscach pojawiają się motywy ornamentalne złożone z instrumentów muzycznych, będące bezpośrednim odniesieniem do profesji właściciela.
- Pozostałe elementy stylowe noszą cechy charakterystyczne dla historyzujących form czwartej ćwierci XIX wieku.
Elewacja:
- Między oknami 1 i 2 piętra płaskorzeźbione płyciny, środkowa mniejsza z kartuszem o inicjałach „AS”, boczne szersze z przedstawieniami figuralnymi.
- Nad oknami 2 piętra kompozycje ornamentalne złożone z motywów roślinnych, antropomorficznych i instrumentów muzycznych.
- Kompozycje ornamentalne również między oknami 3 piętra, w tym dwie charakterystyczne z motywem częściowo pełnoplastycznych łabędzi o rozpostartych skrzydłach.
- Fasada trzypiętrowa, podzielona gzymsami międzykondygnacyjnymi, zamknięta gzymsem wieńczącym zdobionym rodzajem kymationu złożonego z muszli.
- Między 2 i 3 piętrem fryz z ornamentem roślinnym.
- Parter pokryty pasowym boniowaniem.
- Ryzality ujęte na piętrach w pilastry o charakterystycznych, mocno wydłużonych głowicach, skomponowanych z motywów roślinnych i instrumentów muzycznych.
- Na parterze od lewej: w ryzalicie umieszczono duży, prostokątny otwór przejazdu, dalej znajdują się witryna i drzwi do sklepu, na osi środkowej portal głównego wejścia, z drzwiami zamkniętymi łukiem pełnym, z odcinkowym przyczółkiem i płaskorzeźbioną płyciną (rodzaj tympanonu). Po prawej stronie rozmieszczono cztery osie prostokątnych okien. Partie wyższe opracowano w układzie siedmioosiowym.
- W ryzalitach loggie balkonowe zamknięte prostymi nadprożami z konsolami w narożach.
- Pod płytami balkonów lejowate dzwony pokryte bogatą ornamentyką roślinną i antropomorficzną.
- W partii centralnej prostokątne okna w płaskich opaskach złożonych z przenikających się elementów poziomych i pionowych.
- Na osi środkowej okna szersze, po bokach zestawione w pary o wspólnej oprawie.
Materiał, konstrukcja:
- Budynek zbudowany z cegły, obustronnie otynkowany, na fasadzie bogate wyprawy sztukatorskie.
- Nad przejazdem prawdopodobnie strop Kleina.
- W loggiach balkonowych prawdopodobnie płyty Kleina, balustrady metalowe, kute, dzwony w dolnych partiach wykonane w systemie Rabitza.
- W zwieńczeniu fasady, na kalenicy dachu, metalowa kuta balustrada.
Opracowanie: Anna Bień
Źródła:
Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie
https://zabytek.pl/pl/obiekty/brzeg-dom-282171
Brzeski przewodnik – Marek Pyzowski, https://www.facebook.com/brzeskiprzewodnik/posts/pfbid0VEF8MAUc8fusqFdzAHNJEYKrCGyuvAmab3EqhaXNU4XNGeU8H9GJL2cRighPBouYl, opublikowane 17.06.2025
https://www.facebook.com/brzeskiprzewodnik/posts/pfbid0388yp3sXnSbcTDqGAao351am9DZvotG1RrtELUCb5NAxiYGwVi5xrCfT9Y6jiGZp8l, opublikowane 08.08.2024
https://www.facebook.com/brzeskiprzewodnik/posts/pfbid03zcPSFA9xtPXq1ahgw6iktSSWm8J8KZxqihNoJ6A8T29TixDF9YZoghiAP9tbMH8l, opublikowane 06.08.2024
Romuald Nowak, prelekcja „Dziedzictwo architektoniczne w Brzegu”, 25.08.2025
Marek Pyzowski, Spacer z przewodnikiem po Brzegu, 26.08.2025
