Babski Comber to tradycyjna zabawa karnawałowa, głęboko zakorzeniona w śląskiej kulturze, której historia sięga wieków wstecz. Choć dziś jest rzadko spotykana, niegdyś miała istotne znaczenie społeczne, a nawet rytualne. Początkowo był to obrzęd wtajemniczenia młodych mężatek w pożycie małżeńskie, a z czasem przerodził się w huczną, wyłącznie kobiecą zabawę, będącą symbolem zakończenia zapustów.
Historyczne korzenie Babskiego Combru
W dawnych śląskich społecznościach instytucja małżeństwa była traktowana niezwykle poważnie. Kobieta, która nie wyszła za mąż w odpowiednim czasie, spotykała się z ostracyzmem i symbolicznymi karami. Początkowo Babski Comber odbywał się w Środę Popielcową, którą Jan Lompa określił mianem „święta kobiet”. Jednak pod wpływem Kościoła obrzęd przeniesiono na wtorek przed Popielcem, aby nie zakłócał postnego charakteru środy.
Była to zabawa przeznaczona wyłącznie dla kobiet, w szczególności dla tych, które niedawno zawarły związek małżeński. Starsze mężatki wprowadzały młodsze w nowe role społeczne poprzez szereg żartobliwych, często surowych rytuałów. Jednym z obowiązków nowo zaślubionych kobiet było wykupienie się wódką – musiały one poczęstować nią starsze gospodynie. Dopiero po spełnieniu tego warunku mogły uczestniczyć w zabawie na równych zasadach.
Opis Babskiego Combru z XVII wieku przybliża nam atmosferę tej wyjątkowej uroczystości. Młode mężatki przywożono do karczmy w niecodzienny sposób – na pogrzebaczach, miotłach, drabinach czy nawet gnojokach. Tam przechodziły swoistą inicjację, podczas której były „poddawane próbom” i zmuszane do wykupienia się alkoholem. W trakcie zabawy kobiety mogły zaczepiać napotkanych mężczyzn, zabierać im czapki i zmuszać do wykupienia się w karczmie kolejnymi kolejkami trunków.
Z dokumentów z 1888 roku dowiadujemy się, że w Królewskiej Hucie (dzisiejszym Chorzowie Starym) obchody Babskiego Combru wiązały się z pochodem maszkar. Opisywana scena przedstawiała postać kobiety ubranej na biało, siedzącej na wielkiej łopacie do chleba i trzymającej w rękach narzędzia piekarnicze – grzebało i wiecheć słomy. Jej zaprzęgiem był mężczyzna ubrany na czarno, co nadawało widowisku demonicznego charakteru. Para ta wjeżdżała do kuchni karczmy, gdzie rozpoczynała się dzika zabawa przy muzyce.
Zabawa i kara – czyli „kloc i łańcuch”
Jednym z najbardziej znaczących zwyczajów Babskiego Combru było zawieszanie na szyi pannom, które nie wyszły za mąż, klocka na łańcuchu. Symbolizowało to ich wybredność i niemożność znalezienia odpowiedniego kandydata. Panny musiały tańczyć z tym ciężkim obciążeniem, co miało je nauczyć, że zbyt długie zwlekanie z wyborem męża nie jest mile widziane w społeczności. Zwyczaj ten był znany już w XVII wieku i pojawia się w dokumentach z 1652 oraz 1724 roku, szczególnie w Mysłowicach. Choć władze, jak np. konstytucja oleśnicka z 1660 roku, próbowały go zakazywać, tradycja utrzymywała się jeszcze przez długie lata.
Heblowanie – kontrowersyjny obrzęd Babskiego Combru
Kolejnym śląskim zwyczajem związanym z Babskim Combrem było tzw. heblowanie. Polegało ono na tym, że kobiety – zazwyczaj młode panny – były chwytane i układane na desce, po której przesuwano je kilkakrotnie, imitując proces heblowania drewna. Mężczyzna trzymał kobietę za nogi, a starsza gospodyni za głowę. Choć cała sytuacja miała żartobliwy charakter, jej brutalność doprowadziła do zakazania tego obrzędu w 1824 roku przez lublinieckiego landrata.
Niektórzy badacze uważają, że heblowanie mogło wywodzić się z dawnych tortur, które z biegiem lat przekształciły się w element zapustnej zabawy. Być może stanowiło ono formę inicjacji panien w dorosłość, jednak stopniowo zanikło na skutek sprzeciwu władz i zmian obyczajowych.
Babski Comber a postne tradycje
Babski Comber i inne zwyczaje zapustne odbywały się w kontekście nadchodzącego Wielkiego Postu – okresu wyrzeczeń, ascezy i duchowego oczyszczenia. Zapusty były momentem intensywnej zabawy, w którym można było pozwolić sobie na rozluźnienie obyczajów i przesadę. Śląski pastor z Kluczborka, Adam Gdacjusz, już w XVII wieku pisał o tych „szalonych dniach mięsopustnych”, podczas których ludzie oddawali się nieprzystojnym piosenkom, pijaństwu i rozpuście. Była to więc ostatnia chwila na swobodę, zanim nadszedł czas surowych postnych zasad, obejmujących m.in. zakaz urządzania wesel, tańców i picia alkoholu.
Babski Comber dziś
Choć pierwotne znaczenie Babskiego Combru zanikło, tradycja ta przetrwała w nieco zmienionej formie. Współczesne Babskie Combry organizowane są jako imprezy karnawałowe, głównie w śląskich miastach i wsiach, lecz pozbawione są dawnych, często kontrowersyjnych rytuałów. Są to spotkania kobiet, podczas których królują śmiech, zabawa i tańce – kontynuacja dawnych zapustnych tradycji, lecz dostosowana do dzisiejszych czasów.
Babski Comber pozostaje więc nie tylko ciekawym elementem śląskiego folkloru, ale również świadectwem dawnych obyczajów i społecznych norm, które kształtowały życie kobiet w przeszłości. To jedno z wielu zapomnianych świąt, które ukazują bogactwo i różnorodność kultury Śląska.
Napisane na podstawie: tekstu D. Simonides, Najpiękniejsze zwyczaje i obrzędy Górnośląskie, Katowice 1995
